Invasieve planten herkennen en bestrijden

Neofyten zijn alle plantensoorten die na 1492 (het jaar van de ontdekking van Amerika) in Europa zijn terechtgekomen. Dit jaartal is geen toeval : met de ontdekking van Amerika en de daaropvolgende intercontinentale handel kwamen voor het eerst op grote schaal planten uit verre continenten naar Europa - een ontwikkeling die zich voorheen niet op deze schaal had voorgedaan. 1492 markeert daarom het begin van een nieuw tijdperk van plantenuitwisseling en dient sindsdien als wetenschappelijk referentiepunt. De term zelf is afkomstig uit het Grieks : néos = nieuw, phytón = plant. Letterlijk dus : nieuwe plant. Soms wordt de term "neobiota" gebruikt, die ook uitheemse dieren en schimmels omvat.

Niet alle neofyten zijn daarbij problematisch. Integendeel! Ongeveer de helft van de gevestigde neofyten is bewust geïntroduceerd, vooral als nut- of sierplanten. Aardappel, tomaat, maïs en zonnebloem zijn allemaal neofyten en niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven.

Invasieve planten vormen een kleine, maar ingrijpende subgroep van de neofyten : soorten die zich hier niet alleen handhaven, maar zich ook actief verspreiden en daarbij inheemse soorten verdringen. Een handige „vuistregel” hiervoor is de zogenaamde tienregel : van de 1.000 plantensoorten die in Europa terechtkomen, overleven er op de lange termijn ongeveer 100. Daarvan vestigen er zich tien blijvend en wordt er slechts ongeveer één echt invasief - dus heel weinig soorten, maar die kunnen wel grote schade aanrichten. Tegen dergelijke soorten treedt de Europese Unie inmiddels op via een verordening.

Sinds 2015 houdt de EU een EU-lijst bij van invasieve uitheemse soorten, waarop bijzonder problematische planten en dieren staan vermeld. Voor soorten op deze lijst geldt : ze mogen in de EU niet worden verkocht en ook niet opzettelijk in de natuur worden uitgezet. De EU-lijst maakt deel uit van een EU-verordening die ten dienste staat van de natuurbescherming, in het bijzonder de bescherming van de biologische diversiteit van dier- en plantensoorten.

1. Mechanische methodes

Regelmatig maaien : de meest effectieve methode is consequent en regelmatig maaien. Telkens wanneer er een nieuwe scheut verschijnt, wordt deze onmiddellijk weer verwijderd. Het doorslaggevende effect hiervan is dat de plant steeds weer de mogelijkheid wordt ontnomen om fotosynthese te verrichten en nieuwe reserves aan te maken. Tegelijkertijd blijft ze energie uit haar wortels verbruiken om opnieuw uit te lopen. Na verloop van tijd raken de reserves uitgeput en gaat de plant dood. Een bijkomend neveneffect : ook de vorming en verspreiding van zaden kan door regelmatig maaien worden tegengegaan.

Wortels uitgraven : het grondig uitgraven van de wortels is arbeidsintensief, maar bij bamboe of duizendknoop soms onvermijdelijk. Het is heel belangrijk dat er geen stukjes wortel in de grond over het hoofd worden gezien, want zelfs de kleinste restjes kunnen nieuwe scheuten vormen. Dit vereist geduld en vaak meerdere pogingen verspreid over meerdere jaren.

Afbranden : het afbranden van kleine aantallen kan helpen, maar alleen als er geen brandgevaar bestaat voor naburige planten of gebouwen.

Op de juiste manier afvoeren : plantenresten van invasieve soorten horen niet thuis op de composthoop. Het risico is te groot dat zaden of stukjes wortel de compostering overleven en zich opnieuw verspreiden. Gooi het materiaal in plaats daarvan weg via het restafval of in het containerpark bij het groenafval.

De vrijgemaakte plek beschermen : als je een aangetaste plek met succes hebt behandeld, moet je de kale grond niet aan zijn lot overlaten, anders maken andere onkruiden gebruik van de open ruimte. Een mulchlaag beschermt tegen uitdroging en remt ongewenste nieuwe groei. Dit geldt overigens niet alleen voor invasieve probleemplanten, maar ook voor „onschadelijke“ onkruiden, die zich anders net zo snel zouden verspreiden op blootliggende plekken.

Exotische planten in de tuin hoeven geen probleem te zijn. Er zijn een aantal neofyten die zich in dit land niet op agressieve manier verspreiden en toch voor een mediterrane of tropische sfeer zorgen. Hiertoe behoren bijvoorbeeld :

Granaatappel (Punica granatum): herkomst : Iran tot Noord-India. De plant voelt zich thuis in regio’s met milde winters. De vruchten zijn weliswaar kleiner dan de variant uit de supermarkt, maar worden wel rijp en zijn eetbaar.

Vijgenboom (Ficus carica) : herkomst : Azië. Ideaal voor in potten, met een groeihoogte tot ongeveer drie meter. Geef tijdens de winter spaarzaam water. In de zomer kan je regelmatiger water geven, maar het is belangrijk dat wateroverlast vermeden wordt.

Tuinyucca / palmlelie (Yucca filamentosa) : herkomst : Amerika. Deze plant behoort tot de agavefamilie, bloeit van juni tot september en staat het liefst in een droge, voedselrijke grond. In gebieden met milde winters kan de plant direct in de volle grond aangeplant worden.

Al deze planten hebben 1 ding gemeen : ze hebben geen neiging om zich ongecontroleerd te verspreiden en vormen dus geen gevaar voor de inheemse flora. Meer informatie over welke exotische planten bij ons groeien, vind je terug in ons artikel „Een waaier aan kleuren : exotische planten in je tuin“.

Vooral bij hagen - een van de populairste ontwerpelementen in de tuin - loont het de moeite om goed na te denken over de keuze van de soorten. Snelgroeiende, groenblijvende soorten zoals de laurierkers (Prunus laurocerasus) komen veel voor en lijken op het eerste gezicht praktisch. Ze bieden het hele jaar door zichtbescherming, groeien snel en zijn goedkoop.

De keerzijde : de laurierkers is niet inheems en verspreidt zich via vogeluitwerpselen en weggegooid tuinafval in de vrije natuur, waar hij inheemse soorten verdringt. Bovendien bevatten de bladeren en zaden giftige stoffen - hoewel het risico voor gezonde volwassenen gering is, wordt het gevaarlijker voor kinderen en huisdieren. Ook op de composthoop hoort hij niet thuis : de leerachtige bladeren zijn namelijk nauwelijks composteerbaar.

Wie zijn laurierkers wil vervangen of vanaf het begin voor inheemse struiken wil kiezen, heeft tal van aantrekkelijke mogelijkheden :

Haagbeuk (Carpinus betulus) : klassiek, onderhoudsvriendelijk en winterhard. De haag behoudt in de winter zijn droge bladeren en biedt zo ook in het koude seizoen nog privacy.

Groene beuk (Fagus sylvatica) : heeft vergelijkbare eigenschappen als de haagbeuk, maar is iets veeleisender wat betreft de bodemkwaliteit. Bovendien is de haagbeuk bijzonder mooi in de herfst met zijn koperkleurige bladeren.

Sleedoorn (Prunus spinosa) : een waardevolle voedselbron voor insecten en vogels! De doornen bieden extra bescherming. De vruchten kan je bovendien zelf verwerken (bijvoorbeeld tot jam of gelei) en opeten. Houd er echter rekening mee dat het snoeien geen groot plezier is want de doornen zijn pijnlijk. Wie uitdaging aangaat, krijgt er in ruil een ecologisch waardevolle haag voor, die aanzienlijk meer dieren aantrekt dan welke laurierkeers dan ook.

Eénstijlige meidoorn (Crataegus monogyna) : dit gewas is robuust en duurzaam, biedt vruchten als voedselbron voor insecten en vogels en is uitermate geschikt als natuurlijke haag.

Hazelaar (Corylus avellana) : in vorm gesnoeid vormen hazelaarstruiken een mooie haag, die bovendien in de herfst noten oplevert. De haag is heel aantrekkelijk voor zowel eekhoorns, vogels als insecten.

Om ervoor te zorgen dat de nieuwe haag zich goed ontwikkelt en ook na het snoeien krachtig teruggroeit, is het raadzaam om regelmatig te bemesten met een specifieke meststof zoals COMPO Turbo Hagen of COMPO Meststof Hagen & Struiken. Wat je vooral in acht moet nemen bij het aanplanten van nieuwe hagen, ontdek je in ons artikel „Tips voor aanplanting en onderhoud hagen“.